تحلیل و ارزیابی ابعاد و شاخص‌های فقر مسکن روستایی با استفاده از روش کوپراس (مورد مطالعه: استان‌های غربی کشور)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی

2 دانش‌آموخته دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

چکیده

مسکن روستایی عینیتی سازمان‌یافته از فعالیت‌های اقتصادی و مناسبات اجتماعی است که هرگونه دخل‌و‌تصرف در این ساختار کالبدی، مستلزم مدنظر قرار دادن وجوه مختلف زیستی از جمله معیشت، سکونت و پایداری است. خانه‌های کنونی واقع در سکونتگاه‌های روستایی از ابعاد گوناگون، با فقر و محرومیت مواجه بوده و پرداختن به مسئله فقر مسکن روستایی بدون لحاظ کردن رویکرد چند‌بُعدی میسر نخواهد بود. در این راستا پژوهش حاضر با در نظر گرفتن پنج معیار کمبود مسکن، تراکم خانوار در واحد مسکونی، استحکام سازه‌ای، مالکیت و مساحت زیربنا، هدفی با عنوان ارزیابی وضعیت فقر چند‌بُعدی مسکن روستایی را دنبال می‌کند. ازاین‌رو 6 استان غربی کشور (کردستان، کرمانشاه، ایلام، همدان، لرستان و زنجان) به‌عنوان جامعه آماری انتخاب شد و با اتکا به داده‌های آماری و منابع رسمی از طریق شاخص‌های نسبت سرشمار فقر و نسبت شکاف فقر؛ درجه فقر مسکن روستایی سنجیده شد. تحقیق از نوع کاربردی و ماهیت آن توصیفی - تحلیلی است. به‌منظور تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها علاوه‌بر دو شاخص یاد شده، از روش رتبه‌بندی کوپراس و روش وزن‌دهی تخصیص نقطه‌ای استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان داد که به‌رغم پدیدار شدن فقر مسکن در مناطق روستایی استان‌های غربی کشور، درجه فقر از وسعت و شدت متفاوتی برخوردار است، به‌طوری‌که به لحاظ فقر موجودی مسکن و فقر زیربنایی (مساحت)، به‌ترتیب استان‌های همدان و کردستان با بیشترین میزان فقر مواجه بوده‌اند، از جنبه‌های فقر تراکمی، فقر سازه‌ای و فقر مالکیتی نیز به‌ترتیب استان‌های همدان، کردستان و کرمانشاه بیشترین میزان فقر مسکن روستایی را داشته‌اند. همچنین نتایج رتبه‌بندی کوپراس نشان داده که در ‌مجموع، استان‌های کردستان، کرمانشاه، لرستان، همدان، زنجان و ایلام به‌ترتیب بیشترین تا کمترین درجه فقر مسکن روستایی را داشته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analysis and Assessment of Rural Housing Poverty Dimensions and Indices: Using the COPRAS Ranking Technique (Case Study: Iranian Western Provinces)

نویسندگان [English]

  • hamed ghadermarzi 1
  • afshin bahmani 2
1 Assistant Professor of Geography and Rural Planning, Faculty of Geographical Sciences, Kharazmi University
2 PhD in Geography and Rural Planning, Faculty of Geography, University of Tehran
چکیده [English]

Rural housing is an objectified entity of economic activity and social relations which any involvement in this physical structure requires to consider various biological aspects such as livelihood, housing, and sustainability. Current houses which are located in rural settlements are facing poverty and deprivation in various dimensions. Hence, it will be impossible to address the issue of rural housing poverty without considering a multi-dimensional approach. In this connection, the study aims to evaluate multi-dimensional rural housing situation through considering five criteria such as housing shortage, household density in residential unit, structural strength, ownership and infrastructure area. Hence, six western provinces of our country (including Kurdistan, Kermanshah, Ilam, Hamedan, Lorestan and Zanjan) have been selected as the statistical community as well as poverty rate of rural housing will be measured through using both indicators of the ratio of poverty rate (HI) and the ratio of poverty gap (PG) based on statistical data and official sources. The paper has been conducted through using analytical-descriptive research method based on an applied approach. Furthermore, COPRAS Ranking Technique as well as Point-to-Point Weighting (PPW) method were used to analyze the data, in addition to these two indicators mentioned above. Results of the research show that while rural areas of the mentioned western provinces (of our country) are facing housing poverty, poverty rate and severity are different. For instances, Hamedan Kurdistan provinces have been ranked the highest areas in terms of housing poverty as well as small areas of living space respectively. But in terms of congestion, structure and property, Hamedan, Kurdistan and Kermanshah provinces have had the highest poverty rates in rural housing respectively. ‍Consequently, results of the COPRAS ranking technique show that Kurdistan, Kermanshah, Lorestan, Hamedan, Zanjan and Ilam provinces have been ranked the highest and lowest areas which are facing rural housing poverty respectively.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Poverty
  • Housing Poverty
  • COPRAS Ranking Technique
  • Point-to-Point Weighting (PPW) Method
1. اطهاری، کمال (1384). «فقر مسکن در ایران: فقر سیاست اجتماعی»، رفاه اجتماعی، ش 18.

2. بسحاق، محمدرضا، احمد تقدیسی و مسعود تقوایی (1396). «طراحی مدلی برای فقر روستایی و اثر آن بر روی ناپایداری محیط زیست (مطالعه موردی: استان چهارمحال و بختیاری)»، مسکن و محیط روستا، ش 159.

3. بهرامیان، سمیرا و آیت اله‌کرمی (1397). «بررسی روند فقر در مناطق روستایی ایران»، تحقیقات اقتصاد کشاورزی، دوره 10، ش 4.

4. بیات، مجید (1396). «تحلیل اثرات فقر مسکن در کیفیت زندگی خانوارهای روستایی، مطالعه موردی: دهستان معجزات، شهرستان زنجان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زنجان.

5. جاویدی، ابراهیم (1388). «بررسی اثر آموزش بر جنبه‌های مختلف فقر در ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد،  دانشگاه پیام نور استان تهران، دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی.

6. حسن‌زاده، نسرین (1392). «اندازه‌گیری فقر چند‌بعدی در ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی.

7. دربان آستانه، علیرضا و بهناز سادات‌بشیری (1396). «تحلیل محرومیت بخش مسکن روستایی در شهرستان‌های کشور»، اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال 6، ش 2.

8. درئو، ماکس (1374). جغرافیای انسانی، ترجمه سیروس سهامی، جلد 2، انتشارات رایزن.

9. راهب، غزال(1393). «گونه‌شناسی پهنه‌های شکل‌گیری مسکن در سکونتگاه‌های روستایی ایران در تعامل با عوامل محیطی»، نشریه هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، دوره 19، ش 4.

10. سالم، علی‌اصغر، اسمعیل ابونوری و جواد عرب یارمحمدی (1397). «رویکرد چندبعدی به اندازه‌گیری فقر؛ مفاهیم نظری و شواهد تجربی از اقتصاد ایران در طول سال‌های 1370-1392»، رفاه اجتماعی، سال 18، ش 68.

11. شریف‌زاده، جواد و عمار خسروجردی (1389). « مسکن، جمعیت، محرومین»، فصلنامه برداشت دوم، ش 11.

12. شفاعت، محمدرضا (1385). «بررسی سیاست‌‌های مسکن گروه‌های کم‌درآمد در ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد سیاست و مطالعات ایرانیان، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.

13. شیروانیان، عبدالرسول و محمد بخشوده (1391). «فقر مسکن روستایی و استراتژی‌های مقابله با آن در ایران»، مسکن و محیط روستا، ش 140.

14. شیروانیان، عبدالرسول، محمد بخشوده و سعید مهرجو (1392). «مقایسه رویکرد فقر درآمدی و رویکرد چند‌بعدی فقر مسکن در برنامه حمایت از مسکن روستایی در ایران»، تحقیقات اقتصاد کشاورزی، دوره 5، ش 3.

15. علوی، سیدعلی، الهه شاکری منصور و علیرضا گروسی (1397). «سنجش توزیع فضایی فقر شهری با استفاده از مدل‌های تصمیم‌گیری در  GIS(مورد مطالعه: مناطق دوازده‌گانه شهر بابل)»، علوم جغرافیایی، ش 28.

16. غفاری، غلامرضا، و عباس حق‌پرست (1383). «نشانگر‌های فقر در مناطق روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان آزادشهر)»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره 5 ش 4.

17. فرجی سبکبار، حسنعلی، محمدرضا رضوانی، حسن بهنام مرشدی و حسین روستا (1393). «‌سطح‌بندی فضایی محورهای گردشگری استان فارس بر‌مبنای خدمات و تسهیلات گردشگری»، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره 46، ش 3.

18. قادرمرزی، حامد و افشین بهمنی (1397). «واکاوی ابعاد فقر مسکن با تأکید بر ابعاد اقتصادی مسکن روستایی، مورد: دهستان ئیلاق جنوبی، شهرستان دهگلان»، مجموعه مقالات دومین همایش ملی چشم‌انداز توسعه پایدار روستایی ایران، دانشگاه خوارزمی، تهران.

19. قادرمرزی، حامد، داوود جمینی، علیرضا جمشیدی و رامین چراغی (1392). «تحلیل نابرابری فضایی شاخص‌های مسکن در مناطق روستایی استان کرمانشاه»، اقتصاد فضا و توسعه روستایی،.

20. قاسمی، مسلم، حجت‌الله شرفی، مرضیه جعفری و بهزاد شیخ علیپور (1395). «رتبه‌بندی زیرساخت‌های گردشگری شهری با استفاده از روش رتبه‌بندی کوپراس (مطالعه موردی: استان زنجان)»، گردشگری شهری، دوره 3، ش 1.

21. گردآبی، احمد (1396). گزارش کارشناسی مدل ارتقای راهکاری برای خروج از فقر، انتشارات مؤسسه عالی پژوهش و تأمین اجتماعی، چاپ اول، تهران.

22. محمدی یگانه، بهروز، مهدی چراغی و لیلا اسلامی (1396). «تحلیل اثرات اعتبارات مقاوم سازی مسکن بر احساس امنیت خانوار‌های روستایی، مطالعه موردی: دهستان معجزات، شهرستان زنجان»، نشریه علمی -پژوهشی برنامه‌ریز توسعه کالبدی، دوره 4، پیاپی 7.

23. مدنی قهفرخی، سعید (1396). ضرورت مبارزه با پدیده فقر و نابرابری در ایران، انتشارات آگاه، چاپ اول، تهران.

24. مرکز آمار ایران (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان ایلام (فرهنگ آبادی‌ها به تفکیک شهرستان).

25. ---. سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان زنجان (فرهنگ آبادی‌ها به تفکیک شهرستان).

26. ---. سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان کردستان (فرهنگ آبادی‌ها به تفکیک شهرستان).

27. ---. سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان کرمانشاه (فرهنگ آبادی‌ها به تفکیک شهرستان).

28. ---. سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان همدان (فرهنگ آبادی‌ها به تفکیک شهرستان).

29. موسی‌پور، محمدیاسر (1397). « بازخوانی مفهوم تزئین در مسکن روستایی ایران، نمونه مورد مطالعه: تزئینات مسکن در روستای اوان، استان قزوین»، مسکن و محیط روستا، 37 (162).

30. مهدوی، مسعود (1387). مقدمه‌ای بر جغرافیای روستایی ایران، جلد اول، شناخت مسائل جغرافیایی روستاها، چاپ هشتم، انتشارات سمت، تهران.

31. مهریار، امیرهوشنگ (1373). « فقر؛ تعریف و اندازه گیری آن»، مجله برنامه و توسعه، دوره 2، ش 8.

32. نصیریان، محمدمهدی (1387). راهکارهای کاهش فقر و روش‌های علمی و عملی تهیه اسناد فقر و توسعه، استانداری یزد، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.

33. نگهداری، ابراهیم، خسرو پیرایی، غلامرضا کشاورز حداد و علی حقیقت (1393). «برآورد خط فقر مطلق و نسبی بر‌اساس رویکرد صرفه ناشی از مقیاس با مدل استون – گیری (مطالعه موردی: خانوارهای شهری ایران، دوره 1385-1390)»، فصلنامه برنامه‌ریزی و بودجه، سال 19، ش 1.

34. یاسوری، مجید، سیده‌فاطمه امامی (1397). «سنجش وضعیت فقر در نواحی روستایی (نمونه موردی: دهستان سراوان شهرستان رشت)»، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال 18، ش 48.

35. Ajibola, G.M. and A. Sanmi (2015). "Housing Rehabilitation Strategy as Enabling Approach for Development of Rural Housing Poverty in Nigeria", World Journal of Social Sciences and Humanities, Vol. 1, No. 1.

36. Alkire, S. and J. E. Foster (2007). "Counting and Multidimensional Poverty Measurement", Journal of Public Economics, 95 (7).

37. Alkire, S., J.M. Roche and A. Vaz (2017). "Changes Over Time in Multidimensional Poverty: Methodology and Results for 34 Countries", World Development, 94.

38. Andres, R. P and D. Hardy (2015). "Addressing Poverty and Inequality in the Rural Economy from a Global Perspective", Applied Geography, 61.

39. Arouria, M., A.B.Youssef and C. Nguyen (2017). "Does Urbanization Reduce Rural Poverty? Evidence from Vietnam", Economic Modelling, 60.

40. Benevenuto, R. and B. Caulfield (2019). "Poverty and Transport in the Global South: an Overview", Transport Policy, (79).

41. Burlinson, A., M. Giulietti and G. Battisti (2018). "The Elephant In The Energy Room: Establishing The Nexus Between Housing Poverty and Fuel Poverty", Energy Economics, 72.

42. Clarke, A., S. Morris and P.Williams (2015). How do Landlords Address Poverty?, York: JRF.

43. Coudoul, A., J. S. Hentschel and Q. T. Wodon (2002). Poverty Measurement and Analysis in the PRSP Sourcebook, Washington D.C, The World Bank.

44. Gibb, K., M.Stephens, S. Wright, D. Reusche, K. Besemer and F. Sosenko (2015). Housing and Work Incentives, York: JRF.

45. Jules, B. (2015). Around-up of Evidence on the Relationship between Housing and Poverty, York: JRF.

46. Lo, K., L. Xue and M Wang (2016). "Spatial Restructuring Through Poverty Alleviation Resettlement in Rural China", Journal of Rural Studies, 47.

47. Nakabashi, L. (2018). "Poverty and Economic Development: Evidence for the Brazilian States", Economia, 19.

48. Nuzha, A. (2018). "A Place of Many Names: How Three Generations of Bedouin Women Express the Meaning of Home", Journal of Hous and The Built Environ, Vol. 33.

49. O'Sullivana, K.C., P. Howden-Chapmana, D. Sim, J. Stanley, Rebekah L. Rowanc, Isobel K. Harris Clarkc, Lydia L.A. Morrisonc, The Waiopehu College 2015 Research Team (2017). "Cool? Young People Investigate Living in Cold Housing and Fuel Poverty, A Mixed Methods Action Research Study", SSM - Population Health, 3.

50. Reem, H., S. A. E Ahmed and I. Ayat (2018). "Homes or Just Houses: The Housing Needs of Female-headed Households in Egypt", Journal of Building Construction and Planning Research, Vol. 6.

51. Sengupta, U. (2010). "The Hindered Self-help: Housing Policies, Politics and Poverty in Kolkata, India", Habitat International, 34.

52. Srinivasan, T. N (2000). "Poverty and Undernutrition in South Asia", Food Policy, Vol. 25, No. 3.

53. Stephens, M., C. Leishman, G. Bramley, E. Ferrari and A. Rae (2014). What Will the Housing Market Look Like in 2040? York: JRF.

54. Thomson, H. and S. Thomas (2015). "Developing Empirically Supported Theories of Change for Housing Investment and Health”, Social Science Medicine, 124.

55. Tsui, K.Y. (2002). "Multidimensional Poverty Indices", Jornal of Social Choice and Walfare, 19.

56. Tunstall, R., M. Bevan, J. Bradshaw, K. Croucher, S. Duffy, C. Hunter, A. Jones, J Wallace Rugg and S. Wilcox (2013). The Links between Housing and Poverty: an Evidence Review, York: JRF.

57. Whitener, L A (2002). "Housing Poverty in Rural Areas Greater for Racial and Ethnic Minorities", Rural America, Vol. 15, No. 2.