مجلس و راهبرد

مجلس و راهبرد

واکاوی مشروعیت سیاسی حکومت سعودی در بستر بهار عربی و سند 2030

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز
2 دانشجوی دکتری علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز
چکیده
وهابیت به‌عنوان یک ستون مهم هویتی و دینی در حفظ مشروعیت سیاسی حکومت سعودی عمل کرده است. از اواخر دهه‌های 1980 و 1990 اپوزیسیون یا جریان اسلام‌گرای معارض و منتقد در واکنش به یک‌سری نارضایتی‌ها و عوامل داخلی و خارجی شکل گرفت و سبب تردید در بنیان‌های مذهبی مشروعیت سیاسی حکومت سعودی شد. با وقوع بهار عربی و پس از تدوین و اجرای اولیه سند 2030، از یکسو، شکاف اسلام‌گرایان منتقد با حکومت سعودی تشدید شد و از‌سوی‌دیگر، شکاف‌های اولیه در اتحاد بین حکومت و علمای وهابی به‌وجود آمد. در این پژوهش تلاش شده است با روش تبیینی و تحلیلی به دو پرسش اساسی پاسخ داده شود: 1. مهم‌ترین چالش‌های سیاسی حکومت سعودی از ناحیه جریان‌های اسلام‌گرای منتقد یا اپوزیسیون اسلام‌گرا (الصحوه الاسلامیه، اخوان‌المسلمین و جهادی‌ها) از دهه 1990 به این‌سو به‌ویژه پس از وقوع بهار عربی چه بوده‌؟ 2. پیامد سیاسی سند 2030 برای بنیان‌های مذهبی مشروعیت سیاسی حکومت سعودی چه خواهد بود؟ فرضیه تحقیق که در‌واقع نتایج و یافته‌های آن را تأیید می‌کند آن است که نوسازی و مدرن‌سازی در عرصه‌های گوناگون به‌ویژه آموزشی سبب شکل‌گیری گروه‌های معارض اسلامی و تحول‌خواه شد که در واکنش به حمایت حکومت از ائتلاف تحت رهبری آمریکا در جنگ خلیج فارس در 1991، انسداد سیاسی و نارضایتی‌های سیاسی و اجتماعی به‌سمت موضع انتقادی نسبت به حکومت رفتند که پس از وقوع بهار عربی تشدید شد. اما طرح اصلاحات بلندپروازانه و ساختار‌شکنانه تهاجمی نسبت به نهاد دینی مندرج در سند 2030 به‌ویژه درخصوص آزادی‌های اجتماعی و حقوق زنان و کم‌توجهی بن‌سلمان به مخالفت علما، سبب شکل‌گیری چالش و شکاف‌های اولیه بین علمای وهابی یا شورای عالی علمای وهابی و حکومت سعودی شده است که احتمالاً در آینده افزایش خاهد یافت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1. احمدی، حمید (1390). جامعه‌شناسی سیاسی جنبش‌های اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
2. اشرف نظری، علی و لقمان قنبری (1394). «بازشناسی سیاست، جامعه و دولت در عربستان»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، سال چهارم، ش 3.
3. الیوت هاوس، کارن (1396). چالش‌های متعدد پیش ‌روی آلسعود، ترجمه و انتشارات مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری.
4. اصلانی مناره بازاری، عماد (1396). «وهابیت مطلوب محمد بنسلمان؛ ویژگی‌ها و چالش‌ها»، قابل دسترسی در: http://tabyincenter.ir/21324/.
5. اوکروهلیک، گوون (1381). «‌شبکه‌های مخالف: اسلام‌گرایی و اصلاحات در عربستان»، ترجمه پروانه حکیم جوادی، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال نهم، ش 4.
6. بزرگمهری، مجید (1385). «روند اصلاحات در نظام سیاسی عربستان سعودی»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، ش 1و 2.
7. بصیری، محمدعلی و الهه سالدورگر (1396). «بررسی علل و عوامل شکل‌گیری داعش»، فصلنامه سیاست، ش 3.
8. حسینی متین، سید‌مهدی (1382). «عربستان سعودی: تحولات داخلی و بحران‌های فرا‌رو» فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال دهم، ش 3.
9. خبرگزاری تسنیم. «متن چشم‌انداز 2030 عربستان سعودی».www.tasnimnews.com
10. سردارنیا، خلیل‌اله (1392). «درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی خاورمیانه»، تهران، نشر میزان.
11. سمیعی اصفهانی، علیرضا و محمدصادق رجایی (1394). «تبیین سازوکارهای بازتولید سلطه بازتولید سعودی در پرتو بهار عربی»، فصلنامه سیاست جهانی، ش 2.
12. صادقی، حسین و حسن احمدیان (1389). «عربستان سعودی؛ از هژمونی نفتی تا رهبری منطقه‌ای»، فصلنامه بین‌المللی روابط خارجی، ش 3.
13. صفی‌زاده، رسول (1396). «تأثیر جهانی شدن بر ظهور و گسترش داعش»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شیراز.
14. فیرحی، داود (1393). فقه و سیاست در ایران معاصر(جلد اول)، تهران، نشر نی.
15. طاهری، سیدمهدی و شجاع احمدوند (1394). «وهابیت و استمرار حاکمیت آل‌سعود»، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، ش 4.
16. کاستلز، امانوئل (1385). عصر اطلاعات، اقتصاد، جامعه و فرهنگ، ترجمه حسن چاوشیان، جلد 1، 2 و 3، تهران، طرح نو.
17. کرم‌زادی، مسلم (1395). «سلفی‌گرایی جهادی - تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه»، فصلنامه پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، ش 1.
18. گلی، محمد (1396). «محمد بن‌سلمان؛ تفکرات اصلاح‌گرایانه و چالش‌های پیش رو»، اندیشکده تبیین، قابل دسترسی در: http://tabyincenter.ir/20071/.
19. مسعودنیا، حسین، یونس فروزان و عبدالرضا عالیشاهی(1396). «جابه‌جایی قدرت در عربستان سعودی؛ تأثیرات تغییر ولایت‌عهدی بر ساختار سیاست خارجی عربستان سعودی»، فصلنامه رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، ش 1.
20. AL.Shammari, Zeyad S. (2017). Political Uprisings and the Arab Monarchies, Ph.D Dissertation in Political Sciences, Harvard University.
21. Alterman, John B. and William McCants (2015). Religioua Radicalism After the Arab Uprisings, London and Newyork, CSIS Publications.
22. Armbort, Andreas (2009). "A Profile of Religious Fundamentalism and Terrorist Activism", Deffence Against Terrorism Review, Vol. 2, No. 1.
23. -Bingham, Raymond L. (2006). "Bridging the Religious Divide", Parameters 36.
24. Bokhari, Kamran (2017). "In Saudi Arabia, Expanding Rights and Growing Risks", Geopolitical Futures, Keeping the future in Focus, https://geopoliticalfutures.com
25. Bonnefoy, Laurent (2013). "Saudi Arabia and the Expansion of Salafism", www.filesehiz.ch.
26. Chatham House (2011). "The Political Outlook for Saudi Arabia, Middle East and North Africa Programe", Work Shop Report, www. ChathamHouse.com.
27. Elliott House, Karen (2017). Saudi Arabia in Transition from Defense to Offense, But How to Score? Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard Kennedy School, www.belfercenter.org.
28. Fakude, Thembisa (2017). "Saudi Arabia Alters its Foreign Policy on Various Fronts: Why now?". Report, Al Jazeera Centre for Studies, http://studies.aljazeera.
29. Friedman, Brandon (2017). "Saudi Arabia's Crown prince Mohamad bin Salman: Between Transformation Confrontation?", Telaviv Notes, Vol. 11, No. 18.
30. Hughes, Lindsay (2017). "Mohammed bin Salman’s Saudi Arabia: A Royal Revolution", Future Directions International, Strategic Analysis paper, www.futuredirections.org.au
31. Kaye, Dalia Dassa and Frederic Wehrey (2011). "Arab Spring, Persian Winter: Will Iran Emerge the Winner of the Arab Revolt?", Foreign Affairs, Vol. 90, No. 4.
32. Lotta Äijälä, Anna (2016). How is Isis Funded?, Final Thesis, Tallin University of Technologi.
33. Matthiesen, Toby (2015). "The Domestic Sources of Saudi Arabia Foreign Policy; Islamists and the State in the Wake of Arab Uprisings", www.brookimgs.edu.
34. Moaddel, Mansoor (2006). "The Saudi Speaks: Religion, Gender and Politics", International Middle East Studies, Vol. 38.
35. Moussali, Ahmad (2009). "Wahhabism, Salafism and Islamism: Who is the Enemy?", www.conflictsforum.org.
36. www.transparencyinternatonal.com
37. www.worldbank.org