هدف: پژوهش حاضر با هدف کشف و شناسایی زمینه‌های ناکارآمدی قوانین توسعه‌ای در استان‌های کمتربرخوردار با مطالعه‌ موردی خراسان شمالی و ارائه‌ الگویی برای رفع این ناکارآمدی انجام شده است.

روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و راهبرد نظریه داده‌بنیاد کوربین و استراوس انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل مدیران ارشد اجرایی، نمایندگان مجلس، خبرگان دانشگاهی و نمایندگان بخش خصوصی استان خراسان شمالی بودند. نمونه‌گیری به روش هدفمند و گلوله برفی انجام و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۳ نفر و بررسی اسناد مرتبط گردآوری شد. تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت.

یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به شناسایی مقوله‌های متعدد در قالب الگوی پارادایمی منجر شد. پدیده محوری «ناهم‌انطباقی ساختاری قوانین ملی توسعه با بسترهای محلی-منطقه‌ای» است. شرایط علی در چهار دسته نهادی-ساختاری، زمینه‌ای-توسعه‌ای، تجربی-اجرایی و راهبردی-مدیریتی شناسایی شدند. شرایط زمینه‌ای شامل بسترهای اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی-زیرساختی و جغرافیایی-محیطی، و شرایط مداخله‌گر شامل شرایط سیاسی-مدیریتی، قانونی-نهادی، اقتصادی کلان و فرهنگی-اجتماعی بودند. راهبردها در چهار محور نهادی-ساختاری، تعاملی-مشارکتی، علمی-فنی و ظرفیت‌سازی طبقه‌بندی شدند که در این میان، راهبرد «ارزیابی پیش‌نگار قوانین توسعه‌ای» به عنوان راهبرد محوری برای پاسخ به پدیده ناهم‌انطباقی ظهور یافت. پیامدها نیز در سطوح نهادی-مدیریتی، اقتصادی-اجتماعی، فرهنگی-سیاسی و فراسرزمینی ظهور یافتند.

نتیجه‌گیری: ناهم‌انطباقی ساختاری میان قوانین ملی و بسترهای محلی، واقعیتی انکارناپذیر در استان‌های کمتربرخوردار است. ارزیابی پیش‌نگار به عنوان راهبردی عملیاتی برای پر کردن این شکاف و ارتقای کارآمدی قانون عمل می‌کند. کارآمدی این قوانین در گرو تعامل اراده سیاسی، الگوی بومی ارزیابی و مشارکت کنشگران کلیدی است. الگوی ارائه‌شده می‌تواند چارچوبی عملیاتی برای نهادینه‌سازی ارزیابی پیش‌نگار در سطح استانی فراهم آورد.